Geny to nie wszystko. Co nauka mówi o przekazywaniu „dziedzictwa nawyków” w rodzinie?

Dlaczego jedne dzieci z radością spędzają czas na boisku, placu zabaw czy zajęciach sportowych, a inne najchętniej wybierają ekran komputera lub telewizora? Odpowiedź okazuje się być znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Na styl życia najmłodszych wpływają nie tylko ich indywidualne zainteresowania, ale również środowisko rodzinne, warunki życia oraz codzienne nawyki.

Godzina dziennie na aktywność fizyczną

Aktywność fizyczna od najmłodszych lat stanowi jeden z najważniejszych elementów prawidłowego rozwoju. Regularny ruch wspiera rozwój układu mięśniowo-szkieletowego, poprawia wydolność krążeniowo-oddechową, wzmacnia odporność organizmu oraz zmniejsza ryzyko występowania nadwagi i otyłości. Korzyści nie ograniczają się jednak wyłącznie do zdrowia fizycznego. Dzieci, które są aktywne, lepiej radzą sobie z emocjami, łatwiej nawiązują relacje z rówieśnikami, mają lepszą koncentrację i częściej wykazują dobre samopoczucie.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby dzieci codziennie poświęcały co najmniej 60 minut na aktywność fizyczną o umiarkowanej lub dużej intensywności. Tymczasem współczesny styl życia sprawia, że realizacja tych zaleceń staje się coraz większym wyzwaniem. Coraz więcej czasu najmłodsi spędzają przed ekranami, a spontaniczna zabawa na świeżym powietrzu coraz częściej ustępuje miejsca siedzącym formom spędzania wolnego czasu.

Jak ważna jest dobra "rutyna"? 

O tym, jak duże znaczenie mają codzienne nawyki, świadczą wyniki badań prowadzonych w ramach Programu „WF z AWF – Aktywny dzisiaj dla zdrowia w przyszłości” – jednej z największych inicjatyw dotyczących aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w Polsce. W jednej z analiz uwzględniono dane zebrane przy udziale rodziców, dotyczące 9333 dzieci w wieku od 6,5 do 9,5 roku życia, stanowiących część szerokiej grupy uczestników programu.

Badania te wykazały wyraźny związek między masą ciała a codziennymi zachowaniami najmłodszych. Choć aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów zdrowego stylu życia, wyniki pokazują, że o zdrowiu i prawidłowej masie ciała decyduje znacznie szerszy zestaw czynników – sposób spędzania wolnego czasu, ilość ruchu w ciągu dnia, czas przed ekranem, jakość odpoczynku oraz wzorce wyniesione z domu rodzinnego.

Dzieci z prawidłową masą ciała były bardziej aktywne – częściej spędzały czas na zabawie ruchowej i uprawianiu sportu, natomiast ich rówieśnicy z nadwagą i otyłością znacznie częściej prowadzili siedzący tryb życia. Z kolei dzieci z nadmierną masą ciała znacznie częściej nie podejmowały żadnej aktywności fizycznej – odsetek takich przypadków był nawet trzykrotnie wyższy niż w grupie dzieci z prawidłową masą ciała. Jednocześnie mali badani z nadwagą i otyłością niemal dwukrotnie częściej spędzali ponad trzy godziny dziennie przed telewizorem lub komputerem. Co więcej, około 11% objętych badaniem dzieci z otyłością i 22% z nadwagą cały lub większość czasu wolnego przeznaczało na czynności wymagające bardzo małego wysiłku fizycznego.

Dlaczego zajęcia WF to za mało ? 

Co ciekawe, prawie 90%  zbadanych dzieci brało udział w lekcjach wychowania fizycznego. Pokazuje to, że sama obecność obowiązkowych zajęć ruchowych w szkole nie była wystarczającym czynnikiem chroniącym przed nadmierną masą ciała. O tym, czy najmłodsi prowadzili aktywny styl życia, w dużej mierze decydowało to, jak spędzali czas poza szkołą – czy wybierali ruch, sport i aktywną zabawę, czy raczej długotrwałe siedzenie przed ekranem.

Dzieci z prawidłową masą ciała znacznie częściej bawiły się aktywnie z rówieśnikami i uczestniczyły w zorganizowanych zajęciach sportowych. W różnego rodzaju treningach klubowych brało udział około 37% najmłodszych z prawidłową masą ciała, podczas gdy wśród dzieci z otyłością było to jedynie 24%. Wyniki te pokazują, że ruch może pełnić ważną funkcję ochronną, ale jest tylko jednym z elementów większego systemu obejmującego cały styl życia.

Wyniki badań pokazują również, że ogromną rolę w kształtowaniu zdrowia dziecka odgrywa środowisko rodzinne. Dziecko nie rozwija swoich nawyków w oderwaniu od otoczenia – sposób odżywiania, poziom aktywności, organizacja dnia czy podejście do zdrowia często kształtują się poprzez obserwację codziennych zachowań rodziców.

Dyplom rodzica a waga dziecka

Zauważono, że dzieci z prawidłową masą ciała częściej pochodziły z rodzin, w których rodzice mieli wykształcenie średnie lub wyższe, natomiast wśród dzieci z nadwagą i otyłością rodzice częściej dekalrowali niższy poziom wykształcenia. Szczególnie wyraźny związek zaobserwowano między masą ciała rodziców i ich dzieci. Wśród dzieci z otyłością około 32% matek również miało otyłość. W przypadku ojców aż 37% zmagało się z otyłością, a kolejne 33% miało nadwagę. Oznacza to, że u 7 na 10 ojców dzieci z otyłością występowała nadmierna masa ciała. Wyniki te pokazują wyraźnie, że na zdrowie młodego pokolenia wpływają nie tylko indywidualne predyspozycje, ale także codzienne wzorce funkcjonowania całej rodziny.

Nie bez znaczenia było również miejsce zamieszkania. Dzieci z otyłością częściej mieszkały na terenach wiejskich i w mniejszych miejscowościach. Nie oznacza to oczywiście, że samo miejsce zamieszkania decyduje o masie ciała, ale może wiązać się z dostępnością infrastruktury sportowej, zorganizowanych zajęć oraz bezpiecznych przestrzeni sprzyjających codziennej aktywności.

Dlaczego odpowiedni sen to fundament zdrowia?

W analizie zwrócono uwagę również na jeszcze jeden, często pomijany element stylu życia – sen. Zdrowie dziecka nie zależy bowiem wyłącznie od tego, ile się rusza, ale od całego rytmu jego dnia, obejmującego także odpoczynek i regenerację organizmu.

Zaobserwowano, że dzieci z prawidłową masą ciała częściej zasypiały wcześniej – ponad 60% z nich kładło się spać przed godziną 21:00 lub między 21:00 a 22:00. W grupie dzieci z otyłością częściej występowały natomiast późniejsze godziny zasypiania – po 22:00 zasypiało około 10% badanych, dwukrotnie więcej niż w grupie z prawidłową masą ciała.

Wyniki te pokazują, że codzienne nawyki związane ze snem mogą być ważnym elementem stylu życia wpływającym na zdrowie. Coraz więcej badań wskazuje, że odpowiednia długość, regularność i jakość snu są równie istotne jak aktywność fizyczna oraz prawidłowe żywienie. Zbyt późne zasypianie i nieregularny rytm dnia mogą sprzyjać powstawaniu niekorzystnych nawyków, które w dłuższej perspektywie zwiększają ryzyko nadmiernej masy ciała już we wczesnym dzieciństwie.

Najważniejszy wniosek płynący z badań jest jasny – prawidłowa masa ciała i zdrowe nawyki nie kształtują się przypadkowo. Powstają każdego dnia, w domu, szkole i najbliższym otoczeniu. Rodzina tworzy pierwsze wzorce związane z ruchem, sposobem odżywiania, odpoczynkiem i organizacją codzienności.

Regularna aktywność fizyczna, ale także zdrowa i urozmaicona dieta, odpowiednia ilość snu oraz ograniczenie czasu przed ekranem są ważnymi elementami wspierającymi prawidłowy rozwój. Wspólny spacer, wycieczka rowerowa, zabawa na placu zabaw, przygotowywanie zdrowych posiłków czy rodzinne aktywne spędzanie czasu mogą mieć istotny wpływ na zdrowie najmłodszych. Najlepszą inwestycją w przyszłość nie są pojedyncze działania, ale konsekwentnie budowane każdego dnia środowisko sprzyjające zdrowemu stylowi życia.

Opracowali: Patrycja Widłak, Paweł Tomaszewski, Katarzyna Milde, Monika Łopuszańska-Dawid, Bartosz Molik  

Projekt finansowany przez

Obserwuj nas

Polityka prywatności i plików cookies